Buzullar ve Oluşturdukları Yer Şekilleri

Buzul, hareket eden ya da eskiden etmiş olduğu anlaşılan buz kütlelerine denir. Üst üste biriken karlar, kalın bir örtü meydana getirir ve kendi ağırlıklarının altında sıkışarak buzullara dönüşür. Oluşan buzul kütleleri, yer çekimi ve kendi ağırlığının etkisiyle harekete geçer. Günümüzde karaların yaklaşık %10’u buzullarla kaplıdır.

✨Başlıca Buzul Çeşitleri

• Takke (Zirve) Buzulu: Yüksek dağların zirveleri kaplayan buzullardır. Türkiye’de Ağrı Dağı bu tip buzullara rastlanmaktadır.
• Sirk Buzulu: Kalıcı kar sınırının üzerinde, yüksek dağların çukur ve çanaklara yerleşmiş buzullardır.
• Vadi Buzulu: Yüksek alanlarda vadi içlerinde oluşan buzullardır. Dağ zirveleri ve dağ yamaçlarındaki sirk buzullarının taşması sonucu eğim doğrultusunda akışa geçmesi ile oluşurlar.
• Örtü Buzulu: Geniş kara kütlelerini kaplayan, tek parçadan oluşan, kalın örtü oluşturan buzullardır. Bu buzullar çok yavaş hareket ederler. Çok kalındırlar. Kıta buzulları da denilmektedir. Örtü buzulları; Grönland ve Antarktika’da çok geniş alan kaplamaktadır.
• Aysberg: Örtü ve vadi buzullarından koparak akıntıların etkisiyle okyanus ve denizlerde ilerleyen buzullardır.

📚EK BİLGİ: Deniz yüzeylerinin donması ile oluşan buzullara ise bankiz adı verilir.

Buzulların oluşturduğu yer şekilleri; kutup bölgeleri ve dağların yüksek kesimlerinde etkili olan dış kuvvetlerdendir. Bu bölgelerde sıcaklıklar düşük olduğu için yağan kar erimeden üst üste birikmektedir. Böylelikle yıl boyunca erimeden üst üste birikerek oluşan kar katmanlarına kalıcı (toktağan) kardenilmektedir. Daimi kar adı da verilmektedir. Kalıcı karların erimeden kalmaya başladığı sınıra ise kalıcı kar alt sınırı adı verilir. Bu sınır Ekvator’dan kutuplara doğru deniz seviyesinin altına düşer.

Buzul Aşındırma Şekilleri

Sirk Çukuru (Buz Yalağı)

Buzulların aşındırılmasıyla oluşan çukurlardır. Buzulların erimesi ile bu çukurlar su ile dolarak göl haline gelir. Bu göllere sirk gölü adı verilir.

Türkiye’de yüksek dağlarda yaygın görülen buzulların oluşturduğu yer şekillerindendir.

Buzul Vadisi

Yüksek dağlık alanlarda eğim yönünde hareket eden buzulların bulunduğu yeri aşındırması ile oluşan, enine profili “U” şeklindeki vadilere denir.

Ana buzul vadisine yanlardan katılan küçük vadi buzullarına asılı vadi adı verilir. Bu vadilerin tabanı derin değildir.

Hörgüç Kaya

Buzul aşındırmasına bağlı olarak kayaların yumuşak kısımlarının aşındırdığı, sert kısımların yüksekte kaldığı deve hörgücüne benzeyen şekillere verilen addır.

Buzul Biriktirme Şekilleri

Buzulların aşındırma sonucunda kopardıkları materyalleri taşıyarak, eğimin azaldığı yerlerde biriktirdikleri malzemelere buzul taşı (moren)adı verilir.

Moren Setleri

Buzulların getirdiği malzemelerin üst üste birikmesi sonucunda oluşurlar.

Drumlin

Eğimin azaldığı dağların eteklerinde kümeler halinde, balina sırtına benzeyen buzul biriktirmelerinden oluşan alçak tepelere denir.

Sander Düzlüğü

Buzullardan çıkan akarsuların taşıdığı malzemeleri eğimin azaldığı yerde birikmesi sonucu oluşan yer şekillerine verilen addır.

⭐Türkiye’de bugünkü yer şekillerinin oluşmasında en az etkili olan dış kuvvet buzullardır. Buzullaşmanın en yaygın olduğu alanlar Doğu Karadeniz dağları ile Mercan, Buzul, Erciyes, Ağrı, Süphan, Tendürek, Dedegöl, Sultan, Bey Dağı ile Uludağ’dır.